Con Voi giữa thời máy tính: Khi khai cuộc trở thành món hàng

Tôi vẫn nhớ cái nghiêng đầu của cậu bé ấy. Không phải động tác suy nghĩ quen thuộc — cái cúi đầu tính toán trước một đòn phối hợp. Đó là một cái nghiêng đầu tò mò, như thể cậu vừa phát hiện một con vật lạ bò vào giữa bàn cờ của mình. Rồi cậu nhấc con tốt d, đẩy lên d5, đặt nó nằm ngay cạnh con tốt Đen đang đứng ở e5. Nước thứ hai. Mới nước thứ hai của ván đấu. Trắng vừa chơi 1.e4, Đen đáp 1...e5, Trắng lên ngựa 2.Nf3 — cái khung khai cuộc mà mọi đứa trẻ học cờ ở Đà Nẵng đều thuộc lòng từ năm mười tuổi — rồi Đen đẩy tốt d lên, d5, thách Trắng ăn. Đối thủ của cậu, một người đàn ông trạc tứ tuần với gương mặt của kẻ đã ngồi bàn cờ này hai mươi năm, khựng lại. Tôi đứng cách đó ba bước chân, tay cầm cốc cà phê đã nguội từ lúc nào, và tôi nhìn thấy một thứ mà tôi không nghĩ mình còn được thấy trong một giải phong trào: sự bối rối thật sự. Không phải bối rối vì nước đi khó. Bối rối vì nước đi quá quen mặt — đến mức vô lý. Con Voi. Đấy là tên của nó. Một cái tên cổ, không ai nhớ ai đặt, không ai nhớ từ khi nào. Và trong khoảnh khắc cậu bé kia đẩy con tốt d lên, tôi nhận ra mình đang xem một món hàng được bày biện đúng lúc nó cần được bán. Hai tháng trước, một sản phẩm khai cuộc xuất hiện trên thị trường nội dung cờ vua quốc tế. Nó được quảng cáo là một hệ thống khai cuộc sáu mươi phút dành cho Đen, xây dựng quanh chính cái nước cờ tôi vừa tả — 1.e4 e5 2.Nf3 d5!?. Tác giả là Andrew Martin, một kiện tướng người Anh đã chuyển sang nghề huấn luyện và viết sách từ nhiều năm nay. Sản phẩm hứa hẹn giúp người học ghi điểm nếu biết dùng đúng lúc, và được giới thiệu là đặc biệt phù hợp với các kỳ thủ trẻ cùng kỳ thủ câu lạc bộ. Điều đáng chú ý đầu tiên không nằm ở bản thân khai cuộc. Nó nằm ở cái tiêu đề. Trang quảng cáo ấy mang tên một nữ kỳ thủ nhỏ tuổi nổi tiếng — tôi sẽ không nhắc lại tên cô bé ở đây, vì cô bé không có lỗi gì trong câu chuyện này — nhưng trong toàn bộ nội dung, không một dòng nào nói về cô bé. Không một ván đấu. Không một hệ số Elo. Không một kết quả. Tên cô bé đứng đó, như một tấm biển hiệu treo trước cửa một căn phòng trống. Tôi đã dành bốn mươi năm đọc cờ, bình luận cờ và cãi nhau về cờ. Đủ lâu để biết rằng khi một bài viết vừa hay vừa có mùi quảng cáo, thì cái mùi ấy thường không đến từ kỳ thủ, mà đến từ người bán. Vậy con Voi là gì? Nó là một gambit cổ, xuất hiện sau bốn nước đầu tiên của thế cờ mở: 1.e4 e5 2.Nf3 d5!?. Đen dâng một con tốt ở trung tâm để đổi lấy vài nhịp phát triển và một chút hỗn loạn. Người ta không rõ cái tên bắt nguồn từ đâu — có thuyết nói nó gợi đến sức nặng của nước đi, có thuyết nói nó chỉ là biệt danh của một kỳ thủ thế kỷ mười chín. Điều chắc chắn là nó đã có mặt từ rất lâu, và đã bị xếp vào ngăn khai cuộc kỳ dị từ cũng rất lâu. Theo các cơ sở dữ liệu khai cuộc công khai như ChessBase hay Lichess, 2...d5 sau 1.e4 e5 2.Nf3 xuất hiện ở chưa đến nửa phần trăm số ván đấu đỉnh cao trong thập niên vừa qua. Con số ấy nói lên nhiều điều. Nó không chứng minh khai cuộc dở. Nó chỉ chứng minh rằng ở đỉnh cao, người ta không chọn nó — và sự vắng mặt ấy tự nó là một dạng đánh giá. Người ta hay gọi con Voi là một vũ khí bất ngờ. Cái nhãn ấy đúng một nửa. Đúng ở chỗ nó bất ngờ. Nửa còn lại — chữ vũ khí — là thứ đáng bàn. Về mặt lý thuyết, 2...d5 trong thế cờ này là sự đánh đổi rất tốn kém. Sau 3.exd5, Đen mất một con tốt. Đổi lại được gì? Đen kéo được con tốt e của Trắng rời khỏi trung tâm — sau khi ăn, Trắng có tốt ở d5 nhưng mất tốt e4. Đen sẽ chơi 3...Qxd5 hoặc 3...Nf6 để đòi lại con tốt, giành vài nhịp khi Trắng phải chống đỡ. Trên giấy tờ, đấy là một món hời nếu Trắng chơi chậm. Nhưng Trắng không cần chơi chậm. Máy tính — cái ông trọng tài không biết mệt, không biết kiêng dè, không biết cả nể — đã trả lời câu hỏi này từ lâu. Sau nhiều thập niên tính toán, các động cơ mạnh nhất đều cho rằng Trắng có thể giữ ưu thế rõ ràng bằng một loạt nước chính xác: không cần phiêu lưu, chỉ cần giữ con tốt, hoàn thành phát triển, rồi trả lại con tốt đúng lúc để đổi lấy thế cờ tốt hơn. Có những tuyến biến được dựng lại, kiểm chứng lại, và gọi tên. Trong gần như mọi tuyến, Đen mất tốt mà không có đủ bù đắp. Vậy tại sao nó vẫn sống? Vì cờ vua không phải một phương trình. Cờ vua là cuộc đối thoại giữa hai con người có trí nhớ, có nỗi sợ, có thói quen, và có đồng hồ. Tôi đã ngồi hàng trăm buổi ở câu lạc bộ để quan sát điều này. Một nước cờ bị động cơ chấm điểm thấp vẫn có thể gây thiệt hại thật, nếu đối thủ chưa từng gặp nó. Trắng có thể thắng về mặt lý thuyết, nhưng khoảng cách giữa thắng về lý thuyết và thắng trên bàn cờ là khoảng cách giữa trí nhớ của một động cơ và trí nhớ của một con người. Để thắng về mặt lý thuyết, Trắng phải nhớ chính xác tuyến biến. Người ngồi trước mặt Đen không phải động cơ. Người ấy là một kỳ thủ câu lạc bộ, với ba mươi phút trên đồng hồ, và một trí nhớ đã bị bào mòn bởi hàng nghìn ván đấu khác. Đấy là chỗ sản phẩm ấy bán được. Nó không bán sức mạnh. Nó bán sự bất ngờ. Và tôi phải công bằng: trong phạm vi ấy, nó không hoàn toàn sai. Ở các giải phong trào, ở các ván cờ nhanh, ở những phòng đấu nơi đối thủ chuẩn bị sơ sài, một nước cờ lạ có giá trị thực. Tôi từng ngồi đối diện một cậu bé như vậy ở một giải mở tại Quảng Nam cách đây mấy năm. Tôi cầm quân Trắng, và khi cậu bé đẩy d5 ở nước thứ hai, tôi đã cười. Không phải cười khinh — cười vì bất ngờ thú vị. Tôi ăn tốt, giữ được ưu thế, và thắng sau bốn mươi nước. Nhưng trong lúc chơi, tôi nhớ rằng mình đã dành ít nhất mười phút cho hai nước đầu tiên. Trong một ván cờ nhanh, mười phút là một phần ba thời gian suy nghĩ. Con Voi đã đánh cắp của tôi mười phút, và mười phút ấy là một món quà đắt. Nhưng giá trị ấy có điều kiện. Nó phụ thuộc vào việc đối thủ có tra cơ sở dữ liệu hay không. Nghĩa là giá trị của con Voi tỉ lệ nghịch với trình độ đối thủ. Càng gặp người mạnh, con Voi càng nhanh chóng trở thành một con tốt bị mất mà không có gì đền bù. Có một nghịch lý đẹp ở đây, và tôi nghĩ nó là lý do thật khiến những khai cuộc như con Voi không bao giờ biến mất. Trong thời đại mà mọi nước cờ đều có thể bị tra cứu trong vài giây, thì giá trị của bất ngờ không giảm — nó chuyển dịch. Bất ngờ từng là vũ khí của nhà lý thuyết. Bây giờ nó là vũ khí của kẻ lười biếng, theo một cách rất đẹp: kẻ chấp nhận từ bỏ ưu thế khách quan để mua lấy vài phút do dự trong đầu đối thủ. Và đấy cũng là lúc câu chuyện rời khỏi bàn cờ. Vì nếu một khai cuộc có thể bán được dưới dạng vũ khí bất ngờ, thì sẽ có người bán nó. Không phải bán nước cờ — nước cờ là hàng công cộng, ai cũng tra được. Họ bán cảm giác. Cảm giác nắm trong tay một điều người khác không biết. Cảm giác của cậu bé nghiêng đầu ở Đà Nẵng. Thị trường khai cuộc trực tuyến là một góc khuất thú vị của nền kinh tế cờ vua. Nó vận hành trên một nhu cầu rất người: nhu cầu tìm đường tắt. Nhu cầu đánh bại người chuẩn bị tốt hơn mình mà không cần chuẩn bị nhiều hơn họ. Ở tầng sản phẩm này, một khóa học sáu mươi phút có thể sản xuất với chi phí thấp và bán đi với kỳ vọng cao. Đấy không phải một tội ác. Đấy là một mô hình. Nhưng mô hình ấy có một đặc điểm: nó không cần sản phẩm phải đúng. Nó chỉ cần sản phẩm phải bán được. Và để bán được, nó cần một tiêu đề hay hơn nội dung, một lời hứa to hơn sự thật, và một cái tên đủ nổi để kéo người đọc vào. Bây giờ đến phần khó nói nhất. Sản phẩm ấy — và hàng trăm sản phẩm giống nó — đang bán một lời hứa rất cụ thể: ghi điểm. Không phải hiểu cờ hơn. Không phải mở rộng tầm nhìn. Mà là ghi điểm. Đấy là ngôn ngữ của một món hàng, không phải ngôn ngữ của một người thầy. Và tôi nghĩ đến những đứa trẻ. Nếu một cậu bé mười hai tuổi ở Đà Nẵng học con Voi trước khi học vì sao con Voi bị động cơ chấm điểm thấp, thì nó không học cờ. Nó học một cái bẫy. Cái bẫy có thể mang về vài ván thắng ở giải thiếu niên, rồi biến mất khi đối thủ của cậu lớn lên và biết tra cơ sở dữ liệu. Nặng hơn, nó dạy cho cậu một thói quen nguy hiểm: tin rằng trên bàn cờ có đường tắt. Đường tắt tồn tại, nhưng chúng không dạy ta đi đường. Chúng chỉ đưa ta từ chỗ này đến chỗ khác, và bỏ ta lại đó. Có một điều tôi phải nói rõ, dù có thể làm ai đó khó chịu: việc gắn tên một nữ kỳ thủ nhỏ tuổi vào một bài quảng cáo khai cuộc, khi nội dung không hề nói về cô bé, không phải là một sai sót biên tập nhỏ. Đấy là một tín hiệu về tiêu chuẩn. Nếu người viết không tôn trọng người đọc đủ để viết đúng tiêu đề, thì cũng khó tin rằng người ấy tôn trọng người mua đủ để nói thật về sản phẩm. Trong nghề của tôi, người ta có một câu để chỉ những trang như vậy: trang bán hàng khoác áo bài báo. Tôi nói điều này không phải để chê con Voi. Tôi nói để bảo vệ con Voi. Một khai cuộc cổ, kỳ dị, đầy cá tính, xứng đáng được nhắc đến vì chính nó — vì vẻ đẹp của một nước cờ dám đi ngược nguyên tắc, vì cái khoảnh khắc một con tốt nhỏ bé khiến người ta phải đưa tay lên trán — chứ không phải vì nó có thể gắn vào tên một đứa trẻ để bán thêm vài bản. Và đây là điểm phản trực giác cuối cùng: thứ đáng lo không phải là con Voi. Thứ đáng lo là phản xạ coi mọi thứ trên bàn cờ như một món hàng có thể đóng gói. Khi lý thuyết trở thành sản phẩm, khi bất ngờ trở thành tiếp thị, khi một đứa trẻ trở thành móc treo cho một khóa học sáu mươi phút — thì cái bị bán không chỉ là một khai cuộc. Cái bị bán là niềm tin rằng cờ vua có thể mua được. Nó không mua được. Chỉ có thể học. Và học thì luôn chậm. Có một câu tôi vẫn tự nhủ mỗi khi ngồi trước bàn cờ, hoặc trước một bản tin mà tôi không chắc mình có nên tin: Tôi tưởng bị lưu đày khỏi bóng đá, hóa ra bóng đá đưa tôi vào sâu trong chính mình. Cờ vua, với tôi, cũng vậy. Mỗi ván cờ đưa tôi vào sâu hơn trong câu hỏi về sự thật — cái gì là thật trên bàn cờ, và cái gì chỉ là phấn son. Con Voi sẽ còn xuất hiện. Ở một giải phong trào nào đó, trong tay một cậu bé nào đó, và nó sẽ khiến một người đàn ông nào đó phải đưa tay lên trán suy nghĩ. Điều ấy đẹp. Điều ấy đáng được giữ, và đáng được nhắc đến bằng chính tên của nó — không phải bằng tên của một người khác. Một khai cuộc không nợ ai ván thắng. Nó chỉ nợ người chơi một câu hỏi: sau khi ăn con tốt ấy, bạn có thật sự biết mình đang làm gì không?